تنها با ۳ کلیک خرید کنید

آرامگاه کوروش | بزرگ مردی به عظمت تاریخ

جاودانگی، حقیقت یا افسانه، آرمان و آرزویی است که در ذات و نهاد انسان از برای همیشه وجود داشته است. از زمانی که بشر پای در وادی فانی دنیا می گذارد، به هر نحوی، آگاهانه یا به ناگاه به دنبال جاودانگی و زندگی ابدی است و برای رسیدن به آن دست به هر کاری می زند. تاکنون داستان ها و افسانه های بسیاری از تلاش انسان برای رسیدن به آب حیات یا فرمولی جادویی برای زندگی جاودانه روایت شده است که نشان از میل بی پایان او برای زنده نگه داشتن جان، مال و حیاتش دارد. این تلاش ها تا به امروز نیز ادامه داشته و هر روز در اخبار و مطالب مختلف دیده و شنیده می شود که دانشمندان به دنبال پیدا کردن راهی برای زندگی ابدی هستند. اما به راستی جاودانگی چیست؟ پاسخ این سوال برای خیلی ها شاید فناناپذیری و زنده بودن تا همیشه باشد اما آنچنان که از عمق و مفهوم حقیقی این کلمه بر می آید، جاودانگی زنده ماندن نام به نیکی تا انتهای تاریخ است. 

از آغاز تاکنون، بی شمار انسان به این دنیا آمده اند، مدت زمانی زندگی کرده و از دنیا رفته اند؛ اما در حقیقت نام چند تن از این افراد در گذر قرن ها به نیکی، صلح و عمل درست ماندگار مانده است؟ مطمئنا اندک، ولی به یقین نام یکی از این افراد کوروش، پادشاه خردمند و صلح دوست ایرانی‌ست. فردی که با گذر ۲۵ قرن از فرمانروایی بر نیمی از جهان، هنوز نام نیک، کردار نیک و گفتار نیکش بر سر زبان هاست و از مسلمان تا یهود، از ایرانی تا انگلیسی به درستی از او یاد می کنند.با ما در این سفر تاریخی و پر رمز و راز همراه باشید…

لازم است ذکر شود که حرف و حدیث و روایت در مورد آرامگاه کوروش و خود کوروش بی پایان و تمام نشدنی است و هر روز با توجه به کاوش های جدید و انتشار منابعی تازه، بر حجم این روایات افزوده می شود. به همین دلیل کارناوال در مطلب پیش روی خود در مورد آرامگاه کوروش نمی تواند تمامی این موضوعات را پوشش دهد؛ زیرا ارایه تمام این مطالب نه در حوصله مخاطب می آید و نه امکان پذیر است. از این رو مقاله ای که می خوانید، شامل معروف ترین و رایج ترینِ این داستان ها و روایات است و سعی داشته مهم ترین نظرات تاریخ نویسان و محققان را در بر بگیرد.

چرا آرامگاه کوروش؟ 

  • آرامگاه کوروش مشهورترین سازه مجموعه پاسارگاد است و نامش ذیل این مجموعه تاریخی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
  • در کنار بازدید از آرامگاه کوروش، می توانید از دیگر آثار تاریخی گران‌قدر این مجموعه نیز دیدن کنید.
  • آرامگاه کوروش به دلیل اینکه مدفن یکی از بزرگ ترین و خوشنام ترین پادشاهان ایرانی است، جایگاه بالایی در میان مردم ایران داشته و هر ساله تعداد زیادی از افراد برای ادای احترام به کارهای نیک این شاه بزرگ از مقبره او بازدید می کنند. 
آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

آشنایی با آرامگاه کوروش | Tomb of Cyrus

کوروش، بزرگ مرد تاریخ، از محبوب‌ترین و شهیرترین نامداران ایرانی است که طی دوران های مختلف از او به بزرگی و احترام بسیار یاد شده و در میان تمام ملت ها و ادیان جایگاه ویژه ای دارد. کوروش در میان ایرانیان مرتبه ای والا داشته که همواره از او به عنوان پادشاهی خردمند، مردم دوست و طرفدار صلح یاد می کنند و در مناسبت های مختلف ملی میهنی، نام و گفته های او را بازنشر می دهند. از همین رو، آرامگاه این پادشاه کبیر در زمره پرطرفدارترین جاذبه های ایرانی قرار گرفته است و هر ساله تعداد زیادی از مردم برای بازدید از این مکان تاریخی بار سفر می بندند. این سازه زیبا، مشهورترین بخش مجموعه پاسارگاد است که در جنوب این مجموعه وسیع قرار گرفته و به تاریخ سال ۱۳۸۳ با شماره‌ ۱۱۰۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

مجموعه جهانی پاسارگاد که در دشت مرغاب و در شهر پاسارگاد استان فارس واقع شده، روزگارانی دور به وقت حکومت کوروش کبیر بنا شد و در زمان خود رونق، شکوه و جلال فراوانی داشت. علاوه بر سازه آرامگاه کوروش که آمده است در زمان حیات کوروش و به دستور وی ساخته شده، بناهای باشکوه دیگری نیز به عظمت مجموعه اضافه کرده اند. تل تخت و استحکامات آن، بنای برج سنگی، مجموعه‌ سلطنتی که شامل کاخ دروازه، کاخ بارعام، تالار عمومی، قصر مسکونی و باغ سلطنتی می شود، پل، محوطه مقدس و زندان سلیمان از دیگر اجزای مجموعه میراث جهانی پاسارگاد است. 

 آرامگاه کوروش در گذشته میان باغ های سلطنتی قرار داشت و از هر سوی دشت نمایان بود؛ بنایی ساده اما بسیار زیبا و چشم گیر که با ۱۵۶ متر مربع مساحت و ۱۱ متر ارتفاع، پس از گذشت ۲۵ قرن هنوز استوار و پابرجا مانده است.

تاریخچه آرامگاه کوروش 

از آن جایی که قدمت آرامگاه کوروش و تاریخچه ی سلسله ی هخامنشی در ایران به زمان‌های بسیار دور و بیش از ۲۵۰۰ سال پیش باز می گردد و از طرفی تاریخ نوشتاری مدونی از این پادشاهی باقی نمانده، اظهارنظر در مورد تاریخچه، دلیل و زمان ساخت آثار آن کاری بس دشوار و سخت است. 

با تمام این تفاصیل و بر اساس منابع مختلف، پیشینه ساخت آرامگاه کوروش، نه به زمان بعد از مرگ او که در واقع به هنگام حیاتش باز می گردد. آنچه از روایات مختلف بر می آید، کوروش خود به هنگام سلطنت دستور ساخت مقبره اش را می دهد و به فرمان او این آرامگاه در میان باغ و کاخ پاسارگاد بنا می گردد. 

پاسارگاد کجا بود و چه جایگاهی داشت؟

تا بدین‌جا دانستیم که کوروش آرامگاه خود را در میان دشت مرغاب و شهر باستانی پاسارگاد بنا کرد. اما به واقع پاسارگاد کجا بود و چه جایگاهی در میان شهرها و مراکز حکومتی آن دوره ایران داشت؟

آن‌طور که از نوشته های تاریخی و توصیفات گوناگون نویسندگان در زمان های مختلف بر می‌آید، دشت مرغاب که شهر پاسارگاد در آن بنا شده بود، ۲۵۵۰ سال پیش باغی به غایت بزرگ و سرسبز بود و مجموعه ای از کاخ‌ها و سازه‌های پاسارگاد را در دل خود داشت. این شهر در زمان فرمانروایی کوروش، به عنوان نخستین پایتخت امپراطوری هخامنشی انتخاب شد و باغ پاسارگاد، کاخ های بارعام، اختصاصی و دیگر بناهای باشکوه، بر جلال و عظمت آن افزود. البته شهر پاسارگاد تنها در زمان این شاه ایران، پایتخت بود و به هنگام سلطنت دیگر پادشاهان هخامنشی، شهرهای دیگر افتخار پایتختی ایران را به دست آورند.

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش | جلال و شکوهی بی همتا 

در اسناد تاریخی، روایت های متفاوت و بسیاری از نحوه مرگ کوروش، زمان مرگ و محل دفن او آمده است که در بخش بررسی زندگی کوروش آن ها را از نظر خواهیم گذراند. اما بنا بر روایت هایی متعدد، این پادشاه صلح و دوستی، در موطن خود ایران، به سال ۵۲۹ پیش از میلاد چشم از جهان فروبست و پیکر او در این مقبره برای همیشه آرام گرفت. آرامگاهی که در میان باغ مشهور پاسارگاد قرار داشت و با سایه بانی بزرگ محافظت می شد، از هر سوی دشت در نظر می آمد و افرادی شبانه روز در نگهبانی و پاسداری از آن مشغول بودند. آورده شده است که پادشاهان هخامنشی به هنگام تاجگذاری به این محل مراجعه می کردند و به نوعی از کوروش برای گذاشتن تاج پادشاهی ایران اجازه می گرفتند. بنایی ساده، زیبا و چشمگیر که در گذر سال ها، قرن ها، جنگ ها، باد و باران ها، طوفان ها و تخریب ها در امان ماند و امروز به ما رسید. 

مقبره پادشاه صلح و خرد در آتش خشم ارتش اسکندر مقدونی

زمانی که اسکندر مقدونی (در حدود سالهای ۳۳۰ قبل از میلاد) به خاک ایران حمله می کند، بعد از گذر از تخت جمشید، در میانه راه تصرف کشورمان به پاسارگاد نیز سر می زند. امری که موجب می شود باغ پاسارگاد و سازه های زیبای آن سرنوشتی مشابه تخت جمشید پیدا کنند و در آتش خشم و کینه ی سربازان اسکندر بسوزند. سپاهیان اسکندر حتی به مقبره کوروش نیز رحم نکرده و اشیا، لوح ها و کتیبه های آن را غارت می کنند. در جریان این حمله به پاسارگاد، اریستوپولوس، از همراهان اسکندر مقدونی در لشکرکشی وی به ایران، از آرامگاه کوروش توصیفی کامل ارایه می دهد و آریان (۱) در کتاب آنایاسیس اسکندر توضیحات او را چنین ثبت می کند: 

قسمت‌های پایینی آرامگاه از سنگ‌هایی تشکیل شده بود که به شکل مربع بریده شده بودند و در کل یک قاعده مستطیلی شکل را تشکیل می‌دادند. بالای آرامگاه یک اتاق سنگی بود که یک سقف و یک در داشت و به قدری باریک بود که مردی کوتاه قد به‌ سختی می‌توانست داخل اتاق شود. در داخل اتاق تابوتی طلایی وجود داشت که پیکر کوروش را داخل آن قرار داده بودند. یک نیمکت نیز با پایه‌هایی از طلا در کنار تابوت قرار داشت. یک پرده بابلی، پوشش آن (احتمالا نیمکت) بود و کف اتاق نیز با فرش پوشانده شده بود. یک شنل آستین‌دار و سایر لباس‌های بابلی روی آن قرار داشتند. شلوارها و جامه‌های مادی در اتاق یافت می‌شد، بعضی تیره و بعضی به رنگ‌های دیگر بودند. گردن‌بند، شمشیر، گوشواره‌های سنگی با تزیینات طلا و یک میز نیز در اتاق بودند. تابوت کوروش بین میز و نیمکت قرار داشت. در محوطه آرامگاه یک ساختمان کوچک برای روحانیون وجود داشت که وظیفه نگهداری آرامگاه کوروش را بر عهده داشتند.

آن‌گونه که آریان در نوشته های خود شرح داده است، در زمان فرمانروایی کمبوجیه، مغانی که وظیفه نگهداری از آرامگاه را داشت، هر ماه سهمیه ای که شامل یک گوسفند، مقدار مشخص شده ای خوراکی برای یک روز و یک اسب از شاه برای قربانی کردن در محضر آرامگاه کوروش دریافت می کرد. 

پس از غارت و تخریب هایی که سربازان ارتش مقدونی به آرامگاه وارد کردند، اسکندر مقدونی دستور داد تا مقبره را تعمیر کرده و عاملان این تعرض را مجازات کنند. آن‌طور که هکل و یاردی گفته اند و بر اساس نقل قولی که پلوتارک (۲) بیان کرده است، این کار اسکندر نه از روی علاقه و نه از روی خیراندیشی که حرکتی سیاسی بود. او با این کار می خواست خود را جانشین مشروع پادشاهان هخامنشی معرفی کند. 

لازم است ذکر شود برخی پژوهشگران، تاریخ نویسان و باستان شناسان اعلام کرده اند که اصلا اسکندر حمله ای به ایران انجام نداده و تمام مباحث پیرامون این مساله دورغی بیش نیست. 

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

مقبره بزرگترین پادشاه ایرانی یا آرامگاه مادر سلیمان 

پس از ورود اسلام به ایران مقبره ی کوروش همچنان عزت و احترام خود را حفظ کرد اما نام فردی که در این آرامگاه خوابیده بود، اندک اندک از خاطره ها پاک شد. طی سالیان، این آرامگاه نه به عنوان محل دفن کوروش بزرگ، پادشاه هخامنشی، که به عنوان مقبره مادر سلیمان در یاد مردم باقی ماند. دلیل این امر نیز از طرفی گسترده شدن تعالیم اسلامی و غالب شدن این بخش از تاریخ و آموزه های آن در ذهن مردم و عدم وجود تاریخی مکتوب که با قاطعیت این مکان را به کوروش منسوب کند، بود. مکانی که “مشهد مادر سلیمان” خوانده می شد و در داستان ها و روایت ها آمده بود که حضرت سلیمان مادر خود را در این مکان دفن کرده است.

مسجد اتابکی 

به هنگام حکومت و فرمانروایی اتابکان (۳) بر سرزمین فارس، سرزمین ایران، مُلک سلیمان خوانده شد و تخت جمشید و پاسارگاد در نظر این پادشاهان اهمیت پیدا کرد. سعد بن زنگی (۴) به سال ۶۲۰ یا ۶۲۱ ه.ق ( ۶۰۱ یا ۶۰۲ ه.ش) برای محافظت از مقبره کوروش (که در آن زمان از این مکان به عنوان مشهد مادر سلیمان یاد می شد)، ستون ها و سنگ های کاخ های پاسارگاد را به اطراف آرامگاه منتقل کرده و مسجد جامعی با نام مسجد اتابکی پیرامون آن ساختند. 

 آن‌ها این ستون ها را در فواصل نامنظمی (۱۰، ۱۱ و ۱۲ متری) به شکل هایی متفاوت قرار دادند و هیچ گونه نکات معماری اسلامی و مهندسی را در ساخت آن رعایت نکردند. در ورودی این مسجد به سمت غرب باز می شد و بر بالای آن کتیبه ای با این مضمون وجود داشته است:

 « الاماره المسجد الجامع الملک العادل العالم المعید…والاسلام المسلمین ملک سلیمان سلغرسلطان سعدبن زنگی اتابک ناصر امیرالمومنین خلدالله سلطانه …عشرین…»

سنگ های ستون های ایوان شرقی و غربی این مسجد از قصر بار عام و ستون های ایوان شمالی از قصر اختصاصی کوروش برداشته شده بود. در داخل اتاق آرامگاه، در سمتی که قبله قرار داشت، محراب کوچکی در زمان اتابک سعد زنگی ایجاد و در حاشیه دور آن، چهار آیه اول سوره فتح با خط ثلث معمولی کنده کاری شد. سنگ های مورد استفاده در این مسجد در سال ۱۳۵۰ به جای اصلی خود بازگردانده شدند. 

کشف حقیقت آرامگاه کوروش 

رابرت کرپورتر انگلیسی (۱) در محدوده سالهای ۱۱۹۶ تا ۱۲۰۴ هجری شمسی (توضیح در پایین) از آرامگاه کوروش بازدید کرد و به این موضوع پی برد که این بنای شکوهمند نه مقبره مادر سلیمان که آرامگاه کوروش کبیر است. هر چند پیش از او جیمز موریه(۲)، طی تحقیقات و مستنداتی به این نتیجه رسیده بود که این آرامگاه، همان مقبره کوروش است اما بعدها نظر خود را تکذیب کرد و اعلام داشت که محل دفن کوروش نه شهر پاسارگاد و دشت مرغاب که در شهر فسا، شهری در ۱۳۵ کیلومتری شرق شیراز قرار دارد. بعد از آن مهمترین فردی که بر آرامگاه کوروش بودن این سازه مهر تایید زد، گروتفند (۳)، پژوهشگر و رمزگشای باستان شناسی است. وی که در خوانش زبان های باستانی و کتیبه های مختلف مهارت و دانش فراوان داشت، با مطالعه ی کتیبه های موجود در مقبره و کنار هم گذاشتن شواهد، اینکه این سازه مقبره مشهدِ مادرِ سلیمان است را رد و به قطعیت بیان کرد که این بنا، آرامگاه کوروش است. به سال ۱۸۲۱ میلادی (۱۱۹۹ ه.ش) کلودیوس جیمز ریچ (۴) در نوشته های خود این چنین می نویسد که:

به عقیده من این بنا باید آرامگاه برترین، درخشان ترین و جذاب ترین فرمانروای مشرق زمین یعنی کوروش باشد. 

فرد دیگری که از آرامگاه کوروش با عنوان اصلی خود یاد کرده، پاسکال کوست (۵) فرانسوی است. وی طی سفر خود به ایران و فارس به سال ۱۸۴۰ میلادی (۱۲۱۸ ه.ش) از این دشت وسیع بازدید کرد و این مقبره را محل دفن کوروش دانست. 

ویلیامز جکسون (۶) نیز از دیگر افرادی است که به دنبال یافتن حقیقت مقبره کوروش بوده و در مورد تلاش هایش این چنین توضیح داده است:

من از دیر زمانی پیش به روایات نویسندگان یونانی و لاتین در باب مرگ کوروش و توصیفات آنان از مقبره‌ او راغب بودم. سالها قبل مقدار زیادی از وقتم را به تحقیق درباره‌ این سوال مجادله انگیز اختصاص دادم که آیا این عمارت که اهالی آن را قبر مادر سلیمان یا مسجد مادر سلیمان می‌نامند واقعا مقبره و آرامگاه شاهنشاه بزرگ هخامنشی است یا نه. پس از مطالعه دقیق و بی طرفانه گواهی های نویسندگان قدیم در باب مطلب، و بازدید کامل از محل و ساختمان، در سه نوبتی که فرصت دست داد، معتقد شدم که در این باره هیچ تردیدی نباید به خرج داد و باید این نظر شایع را پذیرفت که آنجا مقبره موسس دولت هخامنشی است.

چنین شد که اندک اندک آرامگاه کوروش به نام حقیقی خود بین مردم و محققین شناخته شد و پژوهش ها و بررسی های گسترده تری در مورد این مکان و بناهای اطراف آن انجام شد.

نکته: 

در مورد سال های ارایه شده در این مطلب باید این نکته ذکر شود که متاسفانه به دلیل وجود منابع متعدد و نبود مرجعی مطمئن و فراگیر، نمی توان صحت و سقم اعداد ذکر شده را تایید کرد. برای مثال در وبسایت مجموعه میراث فرهنگی پاسارگاد سال تشخیص آرامگاه کوروش ۱۸۲۰ میلادی، زندگی نامه رابرت کرپورتر سال ۱۸۱۸ میلادی و برخی منابع سالهایی دیگر (پیش یا پس از سال ۱۸۲۰) اعلام شده است. 

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

تاریخچه مرمت آرامگاه کوروش

پس از شناسایی مقبره کوروش، کار مرمت و مراقبت از آن و دیگر سازه های مجموعه پاسارگاد آغاز شد. این مجموعه یک بار در سال ۱۳۵۰ خورشیدی برای آماده سازی جشن های ۲۵۰۰ ساله و یک بار در سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۷ بازساز شد. علی سامی در سال ۱۳۵۰ (رییس وقت موسسه باستان شناسی تخت جمشید) کار مرمت آرامگاه کوروش را بر عهده گرفت و برای انجام این کار، از ملات سیمان در بازسازی سقف و بام آرامگاه استفاده کرد. 

نوبت دوم مرمت در سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۷ سوالات و انتقادات بسیاری را به همراه داشت. اولین نکته، زمان طولانی بازسازی این اثر بود که نگرانی های بسیاری را در میان تاریخ دوستان ایرانی برانگیخت. نکته دوم پیدا شدن استخوانی در حین بازسازی از میان سنگ ها بود که هیچگاه سرنوشت آن مشخص نشد و افراد زیادی هنوز به دنبال یافتن جوابی برای آن هستند که این استخوان متعلق به کوروش بوده یا برای فرد دیگری است. نکته سوم شیوه تعمیر سنگ های سقف آرامگاه است که عکس های منتشر شده از آن شکاف هایی در بنا را نشان می دهد. 

هر چند میراث فرهنگی و مسوولان آن این نگرانی ها را تکذیب و بر درست بودن مرمت و شیوه های نوین بازسازی تاکید کرده اند. آن‌ها طولانی شدن این مرمت ها را به تحقیقات و مطالعات جامع پیرامون آن نسبت داده و گفتند که مرمت قبلی که با سیمان انجام شده بود مشکلات زیادی داشت و آسیب هایی به بنا زده بود. اما در شیوه جدید، آن‌ها با استفاده از لیزرهای پیشرفته بازسازی را انجام داده اند که بنا را در برابر باران مقاوم کرده است.

معماری آرامگاه کوروش 

تا این قسمت با تاریخچه و روایت های مختلف مرتبط با آرامگاه کوروش سخن گفتیم و با داستان های گوناگون پیرامون آن بیشتر آشنا شدیم. اما این سازه از چه قسمت هایی تشکیل شده و چه المان های معماری در ساخت آن به کار رفته است؟ در این قسمت قصد داریم معماری آرامگاه کوروش را بررسی کنیم. 

شکل کلی معماری آرامگاه، از سکوهایی تشکیل شده که بنای اصلی بر روی آن قرار گرفته است. کل سازه آرامگاه (به همراه پلکان ها) ارتفاعی بیش از ۱۱ متر و مساحتی به اندازه ۱۵۶ متر مربع داشته و شش پله، یک اتاق اصلی و سقفی شیروانی دارد. شکلی از ساخت و ساز که قسمت سکودار در آن، تداعی کننده بناهای آیینی مانند معبد چغازنبیل در خوزستان و قسمت اتاق با سقف شیروانی، یادآور سازه های مهاجران آریایی در شمال ایران است. سنگ های آهکی سفید رنگ که تا اندازه ای متمایل به زرد هستند و به احتمال زیاد از معدن سیوند (در ۳۰ کیلومتری پاسارگاد) برداشت شده اند، سنگ بنای آرامگاه کوروش را  شکل می دهند. سنگ هایی که بیش از ۲۵ قرن در برابر باد، باران و تاریخ دوام آورده اند تا امروز به مانند نگینی در میان دشت پاسارگاد خودنمایی کنند. 

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

سبک معماری

نظرات مختلفی در مورد سبک معماری آرامگاه کوروش بیان شده است. برخی بر این نظر هستند که این شکل از ساخت و سازها از معماری یونانی آسیای صغیر، میان‌رودی، مصری، عیلامی و ایرانی اصیل نشات گرفته است.

بهرام فره‌وشی (۱) در زمینه پوشش خرپشته (۲) آرامگاه کوروش نوشته است که قبرهای نخستین آریایی ها که در سیلک کاشان (۳) سکونت داشتند نیز به این شیوه پوشانده شده اند. 

ساختار کلی آرامگاه از دو قسمت تشکیل شده، قسمت نخست به صورت سکویی شش پله‌ای است و اساس بنا بر روی آن قرار گرفته است و ریشه در بناهای آیینی همانند معبد ایلامی چغازنبیل دارد. قسمت دوم نیز به صورت اتاقکی با سقف شیب دار  است که روی قسمت نخست اجرا شده و یادآور سنت های معماری مهاجران آریایی است.

ماکت ساخته شده از آرامگاه کوروش بر اساس روایت های تاریخی

سکوهای آرامگاه 

اندازه، ترتیب و جنس سکوها (پلکان های مقبره) به این شرح است: سکوی اول در اصل ۱۶۵ سانتی متر ارتفاع داشته اما ۶۰ سانتی متر از آن نتراشیده و پنهان است که موجب می شود تنها ۱۰۵ سانتی متر از کل پله دیده شود. 

پله دوم و سوم نیز ۱۰۵ سانتی متر دارد اما اندازه پلکان های چهارم، پنجم و ششم به میزان ۵۷/۵ سانتی متر کاهش می یابد. پهنای پله ها نیم متر است و زمانی که به سکوی ششم می رسیم ابعاد آن در حدود ۶/۴۰ در ۵/۳۵ متر می شود. این همان قاعده اتاق آرامگاه است. در کل تمام بخش های بیرونی در هفت طبقه بر روی هم قرار گرفته اند و به نظر می رسد نشانی از عدد هفت مقدس داشته باشند. 

اتاق آرامگاه

اتاق آرامگاه با ابعاد ۳/۱۷ متر طول، ۲/۱۱ متر عرض و ۲/۱۱ متر ارتفاع ساخته شده است. دیوارهایی ضخیم دارد که ضخامت آن‌ها به ۱/۵ متر نیز می رسد. چهار ردیف سنگ تراشیده آن، به دقت بر روی هم قرار گرفته است و سازه زیبای آرامگاه را به وجود آورده اند که ردیف های اول و دوم از دو ردیف بالایی بلندتر ساخته شده اند. آورده شده است که در قدیم، دری دو لنگه در ضلع شمال غربی اتاق وجود داشته که به شکل کشویی باز می شده است؛ اما اکنون نشانی از آن وجود ندارد. آنچه به عنوان ورودی فرد را به درون بنا هدایت می کند، مدخلی با ۷۸ سانتی متر عرض و ۱۴۰ سانتی متر ارتفاع است که آستانه ای عمیق و تاریک دارد. در هر سمت این ورودی، فرورفتگی کوچکی برای پاشنه در دیده می شود. این دو شیار که در یک سمت، عمقی ۱۶ سانتی متری و در سمت دیگر عمقی ۱۰ سانتی دارد، دو لنگه درِ ورودی را در خود جای می داده و به سمت داخل باز می شدند.

دو تخته سنگ گران (سنگین وزن) کف اتاق آرامگاه را تشکیل داده اند. بر طبق گزارش های مکتوب جرج کرزن (۱) از سال ۱۸۹۲ میلادی (۱۲۷۰ ه.ش.) تخته سنگ بزرگتر به واسطه حفاری و یافتن اینکه در زیر آن چه چیزی قرار دارد، آسیب دیده است. 

پیشانی اتاق (مثلث بالای درگاه) به وسیله گُلی زیبا تزئین شده است که مرور زمان، تا حد زیادی جلوه آن را از میان برده است. این گل زیبا به شکل خورشید از نمادهای کوروش بوده است. سقف آرامگاه از درون صاف و ساده ساخته شده است اما از بیرون شکلی شیروانی دارد. به مانند کل بنا، سقف نیز سنگی است و دو سنگ سنگین و با عظمت زیبایی سازه را تکمیل کرده اند. بر روی این دو، یک سنگ هرمی با قاعده ۶/۲۵ متر در ۳ متر و ضخامت نیم متر قرار دارد و گفته شده در گذشته روی آن با سنگی دیگر پوشیده شده است که اکنون نشانی از آن نیست.

در میان سقف گودی وجود دارد که به نظر می رسد برای سبک شدن و بهتر جابه‌جا کردن سنگ های سنگین (به مانند سنت هخامنشیان در اجرای این کار) انجام شده است. فرصت الدوله شیرازی (۲) از افرادی است که به وجود این فضای خالی مابین سقف داخلی و سقف شیب بامی پی برد و این چنین فکر می کرد که این مکان برای دفن مرده ایجاد شده است.

قسمتی که فرصت شیرازی در مورد آن سخن می گوید، گودی به طول ۴/۷۵ متر عرض و ۸۵ سانتی متر عمق است. از آنجایی که سوراخی به این شکل در میان سقف می توانست استحکامش به خطر بیاندازد، بنابراین آن را دو تکه ای ساختند. در گذشته بسیاری بر این عقیده بودند که این فضای خالی مکانی برای قرار گرفتن یک یا دو تابوت بوده است.  

 این اتاقک در واقع محل نگهداری کالبد کوروش بوده است که پس از مرگ، پیکرش را درون تابوتی زرین به همراه وسایل شخصی از جمله ردا و جنگ افزارش در اتاقک آرامگاه قرار داده‌اند. 

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

آرامگاه با چه شیوه معماری سرپا مانده است

شاید برایتان جالب باشد که بدانید در ساخت این سازه با وجود چنین سنگ های بزرگ و گرانی از هیچ گونه ملاطی استفاده نشده است. اما چطور بنایی با این شیوه تاکنون سرپا مانده است؟ راز این کار در استفاده از بست های فلزی دم چلچله ای (۱) (به احتمال زیاد از جنس بست های آهنی و سربی) است که در میان معماران آن روزگار طرفداران بسیاری داشته و سنگ ها را به هم متصل می کرد. اما متاسفانه طی سالیان گذشته تقریبا تمام این بست ها از جای کنده و برده شدند. این امر باعث می شد تا گودی هایی بر روی بنا ایجاد و از استقامت آن کم شود. 

برای رفع این مشکل علیرضا شاپور شهبازی (۲) به همراه تیم تحت سرپرستی خود، گودی ها را به وسیله سنگهایی که از معدن سیوند آورده شده بود، تعمیر کردند. 

معماری قدیمی 

افرادی که امروزه از آرامگاه کوروش بازدید می کنند، تنها بنایی سکودار به همراه اتاقی بر بالای آن می بینند و بیش از این چیزی در اطراف بنا مشاهده نمی کنند؛ اما از سفرنامه ها و گزارش هایی که از قدیم برای ما به یادگار مانده، به نظر می رسد شکل ظاهری بنا همیشه این گونه نبوده است. آن‌هایی که در قرن نوزدهم از آرامگاه دیدن کرده اند در مشاهدات شان آورده اند که ستون هایی دورتادور بنا وجود داشته است؛ هر چند امروزه اثری از این ستونها نیست. از جمله افرادی که در گزارش هایش از این ستون ها سخن به میان آورده فرانتس هاینریش وایسباخ (۳) محقق و خاورشناس آلمانی است. او اواخر قرن نوزدهم میلادی به ایران و پاسارگاد سفری داشت و بازدیدش از این بنا را به این شرح توصیف کرد: 

سه طرف آرامگاه را ۲۲ ستون احاطه کرده‌اند. اثراتی از دیواری دو لایه که ستون ها را احاطه کرده‌ است، دیده می‌شود. طول هر یک از ردیف ستون هایی که مقابل هم قرار گرفته‌اند ۳۰ متر و طول ردیف ستون هایی که به این دو ردیف عمود است ۳۲ متر است. طول دو ردیف مقابل هم از دیوار داخلی ۳۵ متر و طول بخش دیگر از دیوار داخلی ۴۲ متر است. در اینکه دیوار خارجی از ابتدا وجود داشته‌ است، شک و تردید هست. دیوار خارجی دیوار عظیمی است که باقی‌مانده‌هایی از یک دروازه بدان تکیه کرده است.

پیش از وایسباخ، کرپورتر (که کشف آرامگاه کوروش بودن این بنا را به او نسبت می دهند) در یادداشت هایش دیده های خود را چنین شرح داده است:

یک منطقه وسیع که محدوده آن به وسیله‌ی پایه ۲۴ ستونِ گِرد، مشخص شده است، ساختمان (آرامگاه) را به مانند یک مربع در میان گرفته است. قطر هر ستون ۳ پا و ۳ اینچ (تقریبا ۹۹ سانتی متر) است. هر ضلع مربع توسط ۶ ستون کامل می‌شود که فاصله هر ستون از ستون کناریش ۱۴ پا (تقریبا ۴٬۲۷ متر) است. ۱۷ ستون هنوز ایستاده هستند، ولی دور و برشان انباشته از آشغال است، و خام‌دستانه توسط دیواری گِلی به هم وصل شده‌اند.

روایات و داستان‌های پیرامون آرامگاه کوروش

جدا از تاریخچه و معماری خاص بناهای قدیمی، آنچه یک مکان را جذاب، اسرارآمیز و پرطرفدار می کند، داستان هایی است که پیرامون آن وجود دارد. هرچه روایت های مختلف در مورد یک بنا بیشتر باشد، افراد زیادتری را برای کشف حقیقت به سوی خود می کشاند. حال اگر این بنا مقبره کوروش، پادشاه معروف هخامنشی باشد، ماجرا جالب تر و خواندنی تر می شود. در این قسمت قصد داریم داستان های پیرامون آرامگاه کوروش را از زبان افراد مختلف و در دوره های گوناگون بیان کنیم تا به دیدی کامل از آنچه که این مکان بوده و هست برسیم. 

روایت هاهی یونانی ها از آرامگاه کوروش | پس به این آرامگاه رشک مبر

از جمله نخستین افرادی که از آرامگاه کوروش در نوشته های خود یاد می کنند، یونانیان هستند؛ نویسنده ها، سیاحان و تاریخ نگارانی که از ایران بازدید کرده و دیدی از این مقبره در آن زمان می دهند. آریان، استرابون (۱) و پلوتارک از جمله این افراد بوده اند.

آریان در نوشته اش از مقبره کوروش، به کتیبه ای اشاره می کند که بر روی این آرامگاه وجود داشته است:

ای انسان. من کوروش پسر کمبوجیه هستم، که شاهنشاهی پارس را بنیاد کردم و شاه (کل) آسیا بودم. پس به این آرامگاه بر من رشک مبر. بر ویران کردنش دل خوش مدار که تو نیز بر گور خود چنین نگاری، هرگاه فرمانبردار اهورامزدا باشی”

استرابون و پلوتارک نیز وجود این نوشته را تایید و آن را با اختلافی کم در جزییات، نقل کرده اند.

اریستوپولوس از دیگر یونانی هایی است که از مقبره کوروش سخن به میان آورده است که در قسمت تاریخچه به آن اشاره شد. او که در زمان حمله و فتح ایران همراه ارتش اسکندر بوده، مواردی را در مورد آرامگاه کوروش نقل کرده است و توصیف های وی در کتاب آناباسیس ثبت شده است. او در شرح بنا گفته است که بخش های پایینی آرامگاه به وسیله سنگ هایی به شکل مربع ایجاد شده اند و در بالای آرامگاه محفظه ای وجود داشته است. داخل آن محفظه، تابوتی از جنس طلا قرار داشت که از جسد کوروش محافظت می کرد و در کنار تابوت نیمکتی با پایه های طلا موجود بود. در کنار این ها، شنلی آستین دار، لباس های گوناگون و میزی کوچک در یک محفظه و درون آرامگاه وجود داشت.

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

*شک و شبهه ای در مورد محتوای کتیبه

 اما متن این کتیبه آن گونه که یونانیان نقل کرده اند، شک و شبهه هایی را در میان زبان‌شناسان و مورخان به وجود آورد. داندامایف (۱) از آن جمله این افراد است. او معتقد بود که جمله «بر من رشک مبر» نشان می دهد که این متن از کتیبه کوروش برداشته نشده، بلکه تنها نوشته ای بر اساس تصورات یونانیان است. اما چرا او این گونه فکر می کرد؟ 

از نظر او در هیچ کدام از کتیبه های هخامنشی چنین تعبیری وجود ندارد و این جمله بیشتر در کتیبه های آرامگاه های یونانی دیده شده است.

از دیگر متن هایی که بر روی کتیبه های آرامگاه کوروش نوشته شده، نقلی است که استرابون به روایت از اُنِسیکْریت آورده است «اینجا آرامگاه من کوروش شاهنشاه است». انسکریت بیان داشته که این نوشته به دو زبان یونانی و فارسی نگارش شده است اما داندامایف این متن را نیز رد می کند. او می گوید که این شکل از تعریف در میان پادشاهان هخامنشی وجود نداشته است. از طرفی دیگر از نظر داندامایف نمی توان زبان یونانی را با استفاده از رسم الخط میخی نوشت. 

با کنار هم گذاشتن این شواهد وی به این نتیجه می رسد که اغلب مورخان و مولفان یونانی از کتیبه هایی بر مقبره  کوروش سخن گفته اند، پس به احتمال زیاد چنین چیزی وجود داشته است. اما یا متن کتیبه ها به شکلی دیگر بوده یا بعدا در زمان داریوش نگاشته شده و بر روی مقبره نصب شده است.

مشهد مادر سلیمان

 از مشهورترین نام ها و نسبت هایی که به مقبره کوروش داده شده است، در دوره فراگیری اسلام در ایران زمین بوده که از این بنا به عنوان مشهد مادر سلیمان، قبر مادر سلیمان، گور مادر سلیمان، مسجد مادر سلیمان و تخت مادر سلیمان نام می بردند. حال این نام به چه معناست و چرا باید آرامگاه کوروش بدین اسم خوانده شود؟

بعد از حمله اسکندر به ایران، حکومت اشکانیان و ساسانیان و همچنین پس از حمله اعراب و تحت تصرف درآمدن کشورمان، اندک اندک آرامگاه، هویت اصلی خود را از دست داد و مردم نسبت دیگری به این بنا دادند. آن‌ها بر این عقیده بودند که جابه‌جایی این سنگ هایی عظیم (و دیگر سازه ها و بناهای سنگی مانند تخت جمشید) کار انسان نیست و نیرویی مافوق بشری برای به حرکت درآوردن این سنگ ها نیاز است. به همین دلیل، بیان می کردند که حضرت سلیمان با استفاده از جن ها و دیوهایی که در خدمت داشت این سنگ ها را از محل حکومت و پیامبری خود به این مکان منتقل کرده است تا آرامگاهی برای مادر خود بسازد. این گونه شد که بنای آرامگاه به مقبره ای برای مادر حضرت سلیمان تبدیل و به این نام خوانده شد.

از جمله منابعی که اشاره ای مختصر به این موضوع داشته فارسنامه ابن بلخی (۱) است که در ۵۱۰ هجری قمری (۴۹۵ه.ش) نوشته شده است:

مرغزار کالان نزدیکی گور مادر سلیمان است طول آن چهار فرسنگ اما عرض ندارد مگر اندکی و گور مادر سلیمان از سنگ کرده‌اند خانه‌ به چهار سو هیچ‌کس در آن خانه نتواند نگریدن کی گویند کی طلسمی ساخته‌اند کی هر کی در آن نگرد کور شود اما کسی را ندیده‌ام کی این آزمایش کند.

دیگر منبع معتبری که این نام را در نوشته خود آورده، نزههالقلوب تالیف حمدالله مستوفی (۲) است. او مطلب خود را از فارسنامه ابن بلخی برداشته و ذیل مبحث مرغزار کلان اشاره ای به مشهد مادر سلیمان کرده است.

از دیگر افرادی که بیان کرده اند این آرامگاه، مشهد مادر سلیمان بوده، یان استرایس جهانگرد هلندی است. وی در قرن هفدهم میلادی (۱۶۷۲میلادی یا ۱۰۵۰ ه.ش) سفری به پاسارگاد داشت و بیان کرد مردم به ویژه زنان برای زیارت به این مکان می آمدند و آن را به نام مشهد مادر سلیمان می خواندند.

 مومنه‌هایی… سه بار قبر را به پیشانی می‌ساییدند و همان تعداد بار می‌بوسیدند، ذکر کوتاهی زیر لب می‌گفتند… و می‌رفتند.

اما برخی نیز از این مکان نه به عنوان مقبره مادر سلیمان که به عنوان مدفن مادر سلیمان، چهاردهمین خلیفه پس از حضرت علی یاد می کنند. از جمله این افراد آلبرت فون ماندلسو بود که در سال ۱۶۳۸ میلادی (۱۰۱۶ ه.ش) با پیروی از روحانیون مسیحی شیرازی این مکان را مشهد مادر سلیمان (مادر خلیفه) خواند. 

در سال های ابتدایی قرن بیستم زمانی که مردم هنوز بر این باور بودند که این آرامگاه مدفن مادر سلیمان است، به زیارت آن می رفتند و از او حاجت می خواستند. الیوت کروشی ویلیامز (۳)، دیپلمات انگلیسی دیدار خود از این مکان در سال ۱۹۰۷ میلادی (۱۲۸۵ ه.ش) را چنین توصیف کرده است: 

به نظر می‌آید ایرانی، افسانه را به تاریخ، و خرافات را به هر دو ترجیح می‌دهد. از این رو امروز آرامگاه کوروش در سرزمین خودش با نام ‘تخت مادر سلیمان’ شناخته می‌شود. چنین است که آرامگاه کوروش به طرزی مبهم نصیب ‘مادر سلیمان’ می‌شود و قوّت‌های فراطبیعی به این موجود الوهی که گمان می‌رود در قبر خفته‌ است نسبت داده می‌شود. دختران و مخدرات که مشکلات عشقی یا کمبودهای عاطفی و جز آن می‌دارند پیشکش‌هایی که شامل قوطی‌های حلبی می‌شود به درون آرامگاه می‌آورند و به ریسمانی که در گوشه‌ اندرونی بسته شده‌است می‌آویزند. 

ویلیامز از هدایایی که به مقبره تقدیم می شده، نتیجه گرفته است که این هدایا نشانی از اعتقاد یا احترام بالای افراد ندارد و تنها برای انجام مراسمی مذهبی این کار صورت می گیرد. او در پایان نوشته های خود می نویسد:

کتیبه‌ها از بین رفته‌ است و آرامگاه، که از صاحبان اصلی‌اش بازگرفته شده‌ است، به مزاری برای پیشکش‌های دونِ مردمی نادان به موجودی موهوم، فرو کاسته شده‌است. چون در انبوه دخیل‌های بسته‌شده و حلبی‌جات نگریستم با خود اندیشیدم که آیا کوروش خبر دارد و آیا اهمیت می‌دهد؟

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

مشهد مادر سلیمان یا قبر بانویی هخامنشی

اما این تمام روایات پیرامون این بنا نیست و داستان آن ادامه دارد. بسیاری آرامگاه را نه محل دفن مادر حضرت سلیمان که مقبره ای از بانویی هخامنشی می دانستند. از افرادی که این مساله را طرح نمودند می توان به مارسل دیولافوآ (همسر مادام دیولافوآ، جهانگرد معروف فرانسوی) اشاره کرد که این مکان را مقبره ماندانا (مادر کوروش) می دانست. از طرفی دیگر اوپرت (۴) آن را آرامگاه کاسندان زن کوروش می خواند. 

روایت هایی دیگر پیرامون آرامگاه 

وایسباخ، خاور شناس آلمانی در مورد بنای فعلی آرامگاه و اینکه متعلق به چه کسی است و چه کاربری دارد، نظری ارایه نکرد اما آن را متعلق به مادر سلیمان نیز ندانست. او بیان کرد که مکان دفن کوروش در زندان سلیمان در پاسارگاد است. چریکف (۵) که در سال ۱۸۴۷ میلادی (۱۲۲۵ه.ش) از مقبره مادر سلیمان بازدید کرده بود این بنا را قبر بهمن پادشاه کیانی معرفی کرد.

پیش از رسیدن قرن ۲۰ میلادی و آشکار شدن ماهیت بنای آرامگاه کوروش، فرصت الدوله ی شیرازی در کتاب خود آثار عجم، نقاشی از کوروش بزرگ کشیده و چنین نوشته است: 

یکی از مورخین می‌گوید چون برخی جمشید را سلیمان می‌دانند شاید مادرش در آنجا مدفون باشد بنابراین باین اسم خوانده شده اما در یکی از تواریخ اروپا مرقومست که سلیمان ابی جعفر برادر هارون الرشید شهر پسارگیدی را تحویل داشته وقتی از جانب خلیفه به حکومت آنجا رفته، مادرش که همراه بوده در آن سرزمین درگذشته و بخاک مدفون آمده از آنوقت معروف به قبر مادر سلیمان گردیده و بطول زمان گمان نموده‌اند سلیمان نبی است پس مشهد ام‌النبی نیز گفته‌اند و الله اعلم. این بلوک از شهرهای بزرگ ایران و اولین بناست که نهاده شده…

حسن حسینی فسایی در تالیف خود فارسنامه ناصری به (۱۳۱۰ ه.ق یا ۱۲۷۱ه.ش) نیز دیدگاهی مشابه دارد و بیان می کند از آنجایی که ایرانی ها جمشید و حضرت سلیمان را یکی می دانند به همین دلیل قبر مادر جمشید را قبر مادر سلیمان خوانده اند. 

 تمام افرادی که از این مقبره بازدید کرده اند؛ اما بر این اعتقاد نبودند که اینجا مشهد مادر سلیمان است بلکه برخی نیز به درستی فکر می کردند از آرامگاه کوروش دیدن بازدید کرده اند. از جمله آن‌ها می توان به پرسی سایکس (۶) ژنرال انگلیسی اشاره کرد:

من دو بار از این آرامگاه بازدید کرده‌ام؛ و هر بار احساس کرده‌ام که دیدن اصلِ مقبره‌ی کوروش «شاه جهان، شاه بزرگ» چه افتخار بزرگی برایم بوده‌ است. وانگهی شک دارم که هیچ بنایی باشد که به‌ لحاظ اهمیت تاریخی برای ما آریایی‌ها، از آرامگاه بنیان‌گذار شاهنشاهی ایران، که ۲۴۴۰ سال پیش در اینجا دفن شده‌است، در گذرد.

روایت فیثاغورث دانشمند یونانی در مورد کوروش و آرامگاه وی 

فیثاغورث دانشمند، ریاضی دان و سیّاح معروف یونانی است که گفته شده در زمان هخامنشیان (داریوش کبیر) به ایران سفر کرده و شخصا در خاکسپاری کوروش شرکت داشته است. آورده شده که او مشاهدات خود را در کتابی به نام «سیاحت نامه» یادداشت کرده است که این کتاب بعدها در ایران به چاپ رسید. 

(در مورد محتوای این کتاب و آنچه در آن بیان شده است، تردیدهای بسیاری وجود دارد. نوشته ها با یکدیگر متناقض است و از لحاظ تاریخ زمانی و سیر تاریخی اشتباهاتی در آن دیده می شود. اما به دلیل رسالتی که کارناوال در ارایه مطلبی جامع و کامل در زمینه یک جاذبه به خصوص دارد، این قسمت از تاریخ را به علاقه مندان ارایه می دهد و قضاوت را بر عهده آنان می گذارد.)

گزارشی که در زیر می خوانید آن قسمت از مطلبی است که فیثاغورث در فصل هفتم کتاب سیاحت نامه آورده است و مراسم خاک سپاری و بدرقه‌ جنازه کوروش بزرگ را شرح می دهد. در کنار آن قسمت هایی از وصیت نامه کوروش نیز بازنگاری شده است. 

چون من از این جهان درگذشتم، پیکر سرد شده اَم را را با زر و سیم نیارایید، بلکه آن را زود به خاک بسپارید ….

شرح خاک سپاری کوروش بزرگ در کتاب سیاحت نامه‌ فیثاغورث:

… درباریان جملگی سواره و داریوش در جلو شتابان تا سه هزار قدم از شهر براندند در این آداب و مراسم که به راستی پُر مهیب و مؤقر بود من نیز حضور داشتم، چند دسته موسیقی دان پیشاپیش موکب به نوبت آهنگ های اندوه افزای و آوازهای فیروزی به سامعه می رساندند. از یک سو بر مرگ پادشاه کشور گشای، سوگواری می کردند و از دیگر سوی مفاخر او را می ستودند.

شمار حاضران از ده هزار افزون بود و هر یک دو شاخه درخت به دست داشتند؛ یکی نخل و دیگری سرو. گفتی غنایم و اموال که کوروش از ملل تابعه گرفته قدها را خم کرده بود، پای پیلان و اشتران را پاشنه های زر بسته بودند.

آخر کار فوجی از جنگ جویان و دست یاران پادشاه بزرگ و دیگر رزم آزمایان که در پیروزی ها شرکت می کردند آمدند. آمیزش از غرور و اندوه در چهره‌ آنان پیدا بود بی اسلحه بازوان به هم پیچیده ساکت و غمناک سه هزار نفر بودند. در مرکز این گروه که انظار را به خود متوجه می داشت، گردونه‌ پیروزی کوروش جای گرفته بود. گردونه چهار مالبند و هشت اسب سپید داشت؛ دهانه‌ آن ها طلا بود. سنج های کوچکِ زرین به سنام و یراقشان آویخته بودند، هنگام بر خوردن به هم آوازی خوش از آن بر می خاست.

محافظان جسد سرودهای خورشید و بهرام می خواندند. در هر هزار قدم برای سوختن عطریات و بخورات پیرامون گردونه می ایستادند، برگ های خرما بر گردونه سایه می افکند و خواب گاهی در آن نهاده بود زرین؛ پوشیده به منسوجات ارغوانی و پارچه های گلدوزی بابلی در اطراف آن جامه ها، کمر بندها، زره ها، شمشیرها، طوق ها، یاره ها، سپرها، زیورها، پنداشتی همه این ظرایف و نفایس زیر یک حله‌ شاهانه‌ فراخ که کفن کوروش تواند بود؛ مدفونست.

این بازمانده های بها ناپذیر از خلال تابوت و شبکه ها نمایان بود. تاج گوهر نگاره روی تابوت در روشنایی و درخشندگی، با فروغ خورشید معارضت می کرد (در تعارض بود). خروس بالای گردونه پر و بال می زد. خیل پرخاش جویانِ دیرین، صورت این پرنده‌ دلیر را به درفش های خود نقش کرده بودند و این اشارتی بود به نیروی جنگی کوروش. سپهسالاری سالخورده بر عرابه ای که چرخ هایش به حربه های داس مانند مجهز بود، سوار و پرچم کوروش را به دست داشت.

سخنان واپسین پادشاه را با حروف درشت بر پرده‌ی کتانِ پرچم نگاشته بودند:

فرزندانِ من، هنگامی که تن من از روح تهی شد آن را در زر و سیم و چیزهای دیگر مگذارید و زود به خاکش سپارید. از آمیختگی به خاک که پدید آرنده‌ خوشی ها و پرورنده‌ جهانیان است، چیزی نیکوتر نتواند بود. من همه‌ عمر دوستدارِ انسان بوده اَم. اکنون نیز از پیوستن به خیر خواهِ بزرگِ انسان بسی شادمانم. پارسیان و یارانِ مرا بخوانید پیرامون آرامگاهِ من انجمن شوند و در این شادی با من انباز باشند. که پس از این از هیچ بیم نخواهم داشت. همراه خدایان رخت از گیتی بیرون می برم و یا به نیستی مبدل می شوم.

گرانبهاترین تاوان ها و غنیمت های کوروش را از عقب جنازه می آوردند. چناری و تاکی با اندازه‌ی طبیعی از زر ناب، ظروف زرینه‌ بی شمار، جام نفیس سمیرامیس به وزن پنجاه تالان. این تحف و بدایع پنجاه هزار تالان مصری ارزش داشت. موکب ماتم به دروازه‌ شهر رسید، داریوش فرمان توقف داد. زرتشت با روحانیانِ پادشاه پیشین، آداب تقدیس بزرگ را به جای آورد. در این اثنا، داریوش درِ گردونه‌ تابوت را می بوسید.

پس از اندکی تامل، سخنانِ اخیر کوروش را خواند و سپس به حالتی که گفتی شاه متوفی را مخاطب داشته چنین بیان کرد:

شهریارا! ما فرمان تو را محترم می داریم. از بیست سال تا کنون کالبد تو بی جاه و جلال در اکباتان در آغوش خاک خفته بود؛ فروتنی و بردباری تو را همین بس.

روز حق شناسی فرا رسیده؛ پارس و همه‌ عالم وامدارِ توست. هنرهای جنگی و فضایل ذاتی تو، پاداشی در خور مقام و مرتبت خویش نیافته. اجازه فرمای دومین جانشین تو، بنایی سترگ و پایدار به نامِ تو بر افرازد تا ناموران و بزرگان روزگار آینده آن جا گرد آیند، تعالیم تو را بیاموزند و تعظیمات خود را بر تو عرضه دارند.

داریوش فرود آمد، به گشایش درهای پرسپولیس فرمان داد و موکب را به قصرِ کوروش رهنمون شد و جسد شاه، سه روز و سه شب مورد احتراماتِ جمهور خلق بود. آواز دو جوخه‌ی خوانندگانِ سرودهای مقدس دایما شنیده می شد. همه‌ مردم در برابر جنازه‌ کوروش بار یافتند و اکلیل های گل بر آن بیافشاندند؛ شب سومین روز آماده‌ حرکت شدند.

مقارن طلوع آفتاب در همان وقت که پارسیان هر بامداد شعایر مذهبی خود را به نیر اعظم تقدیم می کنند، اشارتِ کوچ دادند و راهی میان مشرق و جنوب پیش گرفتند. مردم دهکده های حوالی در معبر مجتمع بودند، در پایان کار به کنار نهر کوروش رسیدند. این نهر در اطراف دیوار بارویی که کوروش ساخته و همنامِ اوست جاری است.

در مرکز این دهکده (پاسارگاد)، بیشه ای است پر درخت و مرغزاری مصفا که جویباری چند، آن را خرم و شاداب دارد. در زیر این سایه‌ دلپسند، بنایی مربع از آثار کمبوجیه نمایان است. دیوارهایش از سنگ های قطور یک تخته سقفی سنگین از آجر بر آن نهاده، مدخل قبر در سقف و همان جا مجرایی است سرپوشیده متناسب. مرور تابوت به استعانت آلات، تابوت را بلند کرده به مدخل رسانیدند. در طول مجری لغزید و در جایگاه خود ایستاد.

هنگام انجام این مراسم چیزی که مرا متاثر ساخت، احوال سپاهیان کهنسال بود. همان دم که کالبد فرمانده‌ شهیر آنان از نظر ناپدید شد، اشکشان بر گونه هایی که علایم جراحات در آن ها پدیدار بود فرو ریخت. پس از بسته شدن در قبر، مدتی دیده در آن دوخته و دل برداشتن نمی توانستند. داریوش اینان را به دور شدن از مدفن و نشستن در ولیمه‌ شاه راضی کرد. چند تن به ستیزه آن جای بماندند، می خواستند در بیشه های مجاور قبر زیست کرده، زندگانی را در همین جای به پایان برند.

شاه، مغان را به خدمت کوروش گماشت و در منزلی نزدیک بنشاند و فرمان شغل و رتبتشان بداد هر ماه بایستی اسبی سپید نزد مغان آورند تا برای روح کوروش قربانی کنند. هر صبح سبدی از میوه های خوب به آن جا آورده، مقابل قبر؛ روی میز طلا می گذاردند.

جز این، هر روز گوسپندی و مقداری آرد و شراب برای خوراک مغان داده می شود. به حکم داریوش این کلمات را روی قبر بر قطعه‌ رخام (مرمر) نقر (حفر) کردند:

 ای رهگذر فانی، من کوروش پسر کمبوجیه اَم. شاهنشاهی آسیا را برای پارس متحد ساختم. بر قبر من رشک مبر.

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

شرح مختصری از زندگی کوروش بزرگ

آن گاه که بدون جنگ و پیکار وارد بابل شدم، همه مردم گام‌های مرا با شادمانی پذیرفتند… مَردوک (خدای بابلی) دل‌های پاک مردم بابل را متوجه من کرد زیرا من او را ارجمند و گرامی داشتم. ارتش بزرگ من به صلح و آرامی وارد بابل شد…

 نگذاشتم رنج و آزاری به مردم این شهر و این سرزمین وارد آید. من برای صلح کوشیدم. برده‌داری را برانداختم. به بد‌بختی‌های آنان پایان بخشیدم. فرمان دادم که همه مردم در پرستش خدای خود آزاد باشند و آنان را نیازارند. فرمان دادم هیچ‌کس اهالی شهر را از هستی ساقط نکند. خدای بزرگ از من خرسند شد … فرمان دادم. تمام نیایشگاه‌هایی را که بسته شده بود، بگشایند… اهالی این محل‌ها را گرد آوردم و خانه‌های آنان را که خراب کرده بودند، از نو ساختم. صلح و آرامش را به تمامی مردم اعطا کردم. 

این گفته های پادشاه بزرگ ایران در زمان فتح بابل و ورود به این سرزمین است. اتفاقی که بنا بر روایت های تاریخی، در ۷ آبان ۵۳۹ قبل از میلاد حادث شده و به این مناسبت نکوداشتی برای شاه صلح دوست ایرانی هر ساله در این روز برگزار می گردد. روزی که در تقویم های رسمی ثبت نشده اما در میان دوستداران فرهنگ و تاریخ ایران بسیار محترم است. 

اما کوروش که بود و چه کرد که چنین بزرگ و محبوب شد و نامش به عنوان یکی از سه پادشاه کبیر ایران در تاریخ ماند؟ در این قسمت شرح مختصری از داستان زندگی وی را می خوانیم و کمی بیشتر با او آشنا می شویم. 

کوروش، فردی بزرگ زاده بود و در سال ۵۹۹ پیش از میلاد، در خانواده ای با اصل و نسب به دنیا آمد. این طور نوشته شده است که مادر وی ماندانا، شاهزاده ماد و پدربزرگش آستیاگ (ایشتوویگو نام ایرانی وی و آستیاگ برگردان نام یونانی اوست)، آخرین شاه مادها بود. پدر وی نیز کمبوجیه اول، از شاهان انشان (۱) پارس بود و نیای وی به هخامنش (۲) باز می گردد. هر چند در نسب کوروش به مادها تردیداتی به وجود آمده است؛ اما بسیاری از تاریخ نویسان هنوز این موضوع را قبول دارند. از تاریخ تولد کوروش، پادشاه ایران اطلاعی در دست نیست و نمی توان به یقین اعلام کرد که در چه تاریخی به دنیا آمده است. کودکی و شیوه بزرگ شدن کوروش حرف و حدیث های بسیاری داشته است و بیشتر با افسانه ها در آمیخته و رنگی از واقعیت ندارد. 

چنان که از منابع تاریخی بر می آید، کوروش برای رسیدن به پادشاهی ایران ابتدا انشان فارس و خوزستان را به تسخیر خود در می آورد و پایتخت حکومت را، که نام هخامنشی برای آن برگزیده است، به شوش منتقل می سازد. او که در اندیشه گسترش وسعت پادشاهی خود بود، رو به سوی هگمتانه، پایتخت مادها در سال ۵۵۰ قبل از میلاد لشکرکشی می کند. وی با شکست ایشتوویگو شاه ماد، به دوران سلطنت مادها بر ایران خاتمه می بخشد و خود را شاه جدید ایران معرفی می کند. کوروش پس از فتح هگمتانه، مادها و پارس ها را متحد کرده و پادشاهی نوین ایران را پایه می گذارد. مابین سالهای ۵۴۹ تا ۵۴۸ قبل از میلاد سرزمین های پارت، جرجان و احتمالا ارمنستان توسط ارتش ایران به مرزهای پادشاهی هخامنشی اضافه می شود و اندک اندک یکی از بزرگترین امپراتوری های تاریخ شکل می گیرد. مهم ترین فتحی که کوروش بعد از این تاریخ و به سال ۴۵۶ قبل از میلاد انجام می دهد، فتح سارد پایتخت لیدی (۳) است. او با این کار برای همیشه طومار این سرزمین و پادشاهی آن توسط کوروش در هم می پیچد. اما بزرگترین پیروزی و مشهورترین کشورگشایی که کوروش در دوران زندگی خود به سرانجام می رساند، بازگشایی دروازه های بابل، از ثروتمندترین شهرهای آن دوران به سال ۵۳۹ قبل از میلاد است. فتحی که نام کوروش را به عنوان پادشاه آزادی بخش، صلح دوست و خردمند بر سر زبان ها می اندازد و تا همیشه تاریخ اسم او را جاودانه می گرداند. در این نبرد که به جنگ بدون خونریزی معروف شده است، کوروش بدون درگیری و با استفاده از هوش و ذکاوت خود و بر پایه نارضایتی مردم از نبونید، پادشاه وقت بابل، وارد این شهر می شود و پیام صلح و دوستی و احترام به عقاید ایرانیان را در میان بابلیان می گستراند. او در این نبرد دستور نوشتن منشور معروف حقوق بشر را می دهد و از یهودیان ساکن بابل دلجویی می کند. کوروش به آن‌ها اجازه می دهد به خانه حقیقی خود در سرزمین کنعان باز گردند و برای خود کنیسه بسازند. پایان داستان زندگی کوروش به مانند روایت های تولد او در هاله ای از ابهام است. برخی متون تاریخی بیان کرده اند که وی در سال ۵۲۹ قبل از میلاد در جنگ با سکاها و ماساگت ها کشته شد و بعضی نیز نوشته اند که او در سرزمین مادری خود، ایران به مرگ طبیعی از دنیا رفت و در آرامگاهش در پاسارگاد دفن شد. 

در مورد دفن و خاکسپاری کوروش نقل قول های بسیاری وجود دارد اما احتمالا شما با این سخن آشنا هستید که کوروش در وصیت نامه خود آورده است که “فرمان دادم تا بدنم را بدون تابوت و مومیایی به خاک بسپارند تا تمام اجزای بدنم ذرات خاک ایران را تشکیل دهد”. این روایت در کتاب “تربیت کوروش” یا “کوروش نامه” گزنفون (۴) نیز آمده است که شاه هخامنشی از فرزندان خود می خواهد تا در زمان دفن، جسدش را مومیایی نکنند، با طلا نپوشانند و بدنش را بدون تابوت در خاک بگذارند. 

البته این مطلب قابل تامل است و نمی توان به آن استناد کرد، زیرا فلسفه ساخت آرامگاه در مرتبه ای به بلندی ۱۱ متر با وصیت کوروش همخوانی ندارد مگر اینکه وی را در زیر این آرامگاه یا در مکانی دیگر دفن کرده باشند. از طرفی دیگر، آن گونه که در روایات و نوشته ها آمده است و تعدادی از آن ها را با هم مرور کردیم، جسد کوروش در تابوتی زرین قرار داشته و افرادی از آن محافظت می کردند. با این حال، نتیجه گیری و قضاوت بر عهده خوانندگان و اندیشمندان است.

داستان زندگی کوروش، البته بسیار بیشتر از این هاست و می توان در مورد اخلاق، کشورگشایی، بازسازی ایران و شهرسازی ها در زمان وی سخن های بسیاری راند؛ اما متاسفانه بیان تمامی آن‌ها در این مطلب نمی گنجد. او قلمروی امپراتوری ایران را از مشرق تا کرانه های رود سند و از مغرب تا یونان و مصر گستراند و شکوه و عظمتی ماندگار به کشور تحت سلطه خود بخشید.

در پایان این بخش به معرفی که کوروش در زمان فتح بابل از خود آورده است بسنده می کنیم و در مطلبی مفصل در آینده ای نزدیک به بررسی زندگی نخستین شاه هخامنشی می پردازیم. 

منم کوروش، فرزند کمبوجیه، شاه بزرگ شهر انشان، نواده‌ی کوروش، شاه بزرگ، شاه شهر انشان نواده چیش پیش، شاه بزرگ، شاه شهر انشان، از خانواده‌ای که همیشه پادشاه بوده‌ است. 

راه دسترسی

آدرس: استان فارس، شهرستان پاسارگاد، بخش پاسارگاد، ضلع جنوبی میراث جهانی پاسارگاد، آرامگاه کوروش

مسیر دسترسی: 

 برای رسیدن به آرامگاه کوروش و مجموعه پاسارگاد، باید ابتدا خود را به شهر شیراز یا مرودشت برسانید. دسترسی به آرامگاه کوروش از طریق جاده ای و ریلی امکان پذیر است. 

ماشین شخصی: چنانچه از ماشین شخصی برای سفر به پاسارگاد و آرامگاه کوروش استفاده می کنید، باید بدانید که مسیری ۱۳۴ کیلومتری از شیراز تا پاسارگاد مقابل شماست. پس از گذر از شهر مرودشت راه خود را به سوی شهر پاسارگاد ادامه دهید تا به دشت مرغاب و تنگه بلاغی برسید. زمانی که از تپه های این دشت بالا می آیید و جلوه دشت در برابر شما قرار می گیرد، آرامگاه کوروش به خوبی دیده می شود. 

وسایل حمل و نقل عمومی: چنانچه بدون وسیله نقلیه ی شخصی قصد سفر به شیراز را دارید و می خواهید حتما از مجموعه پاسارگاد دیدن کنید، نگران نباشید. اتوبوس و تاکسی های بین شهری در شهر شیراز وجود دارد که می توانید با استفاده از آنها خود را به پاسارگاد برسانید. شما می توانید از ترمینال و محل پارک و سوار آن‌ها در پایانه شهید کاراندیش و علی ابن حمزه شیراز سوار شده و راهی آرامگاه کوروش و مجموعه جهانی پاسارگاد شوید. در پایان راه، اتوبوس ها و تاکسی ها شما را در پلیس راه و پایانه تاکسی سعادت شهر پیاده می کنند که از آنجا می توانید به وسیله تاکسی های سعادت­شهر _ پاسارگاد خود را به مقصد اصلی برسانید. 

ریلی: اگر بخواهید با استفاده از قطار خود را به آرامگاه کوروش برسانید می توانید با استفاده از قطار اصفهان-شیراز خود را به ۵ کیلومتری سعادت شهر و ایستگاه قطار آن رسانده و از طریق تاکسی های موجود در ایستگاه قصد بازدید از آرامگاه کوروش را داشته باشید.

اطلاعات بازدید

چنانچه پیش از سفر به پاسارگاد بخواهید اطلاعات بیشتری از این مجموعه و خدمات آن داشته باشید، می توانید با شماره های زیر تماس بگیرید.

تماس با پایگاه میراث جهانی پاسارگاد: ۱-۴۳۵۸۲۷۹۰-۰۷۱ 

شماره تماس مردمی: ۱۸۰۱

هزینه ی بازدید

بلیط ورودی برای گردشگران داخلی ۳۰۰۰ تومان و برای گردشگران خارجی ۲۰۰۰ هزار تومان است. 

زمان بازدید

۸:۰۰ – ۱۸:۰۰ 

جاذبه های اطراف

همان طور که پیشتر نیز اشاره کردیم، آرامگاه کوروش بخشی از مجموعه بزرگ و ثبت جهانی پاسارگاد به شمار می آید. زمانی که می خواهید از این آرامگاه بازدید کنید برای تماشای دیگر کاخ ها و بناهای تاریخی این مجموعه نیز زمان بگذارید. سازه هایی که قدمت آنها به دوران هخامنشیان باز می گردد و بازدید از آرامگاه کوروش بدون دیدن این بناها کامل نمی شود. 

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش

بناهای مشابه آرامگاه کوروش 

به نظر می رسد تا پیش از ساخته شدن بنای آرامگاه کوروش‌، سازه ای با چنین معماری و سبکِ ساختی در ایران و مکان های دیگر وجود نداشته است. هر چند اجزای مختلف این مجموعه در بناهای مختلف ایرانی پیش از این دیده شده اند؛ اما وجود چنین بنایی با این شمایل تا آن زمان سابقه نداشته است. اما بعد از احداث مقبره، چند نمونه مشابه آن در جغرافیای پادشاهی ایرانِ آن زمان ساخته شد که توجه به آن ها جالب است. 

سازه گوردختر در بخش مرکزی شهرستان دشتستان استان بوشهر از جمله این بناهاست که قدمت آن نیز به هخامنشیان باز می گردد. این بنا بسیار شبیه آرامگاه کوروش است و شاپور شهبازی بر این عقیده بود که این اثر به کوروش کوچک تعلق دارد. 

از دیگر بناهایی که شباهت بسیاری به آرامگاه کوروش دارد می توان به آرامگاهی در سارد، پایتخت لیدی اشاره کرد. این سازه با تقلید از آرامگاه کوروش و برای یکی از بزرگان پارسی یا لیدیایی در این منطقه ساخته شد. مکان این آرامگاه در ازمیر ترکیه کنونی قرار دارد و افراد محلی از آن به نام برج سنگی یاد می کنند. 

نمونه دیگر بناهای مشابه مقبره کوروش، سازه ناتمام تخت گوهر یا تخت رستم است که در شهرستان مرودشت و نزدیک به مجموعه تاریخی نقش رجب و نقش رستم واقع شده است. 

علاوه بر این‌ها گفته می شود آرامگاه فردوسی بزرگ، خالق اثر گرانسنگ شاهنامه نیز با تاسی از آرامگاه کوروش ساخته شده است.

برگزاری جشن نوروز در آرامگاه کوروش

برگزاری مراسم جشن نوروز به سالیانی دور در تاریخ ایران باز می گردد و با استناد به سندهای تاریخی و با توجه به نگاره ها و حکاکی های تخت جمشید در زمان حکمرانی هخامنشیان نیز این رسم زیبا و قدیمی با شکوه هر چه تمام تر اجرا می شده است. در این میان، مجموعه تاریخی پاسارگاد هر ساله در زمان تحویل سال نو خورشیدی با پهن کردن سفره ای رنگین از هفت سین خوشبختی، در کنار گرامیداشت رسیدن سال نو، یاد و خاطره نیک مرد تاریخ ایران را نیز گرامی می دارند و در کنار دوستان و خانواده ی خود به جشن و شادی می پردازند. 

اجزای سفره هفت سینی که برپا می گردد نیز جالب و دیدنی است؛ پرچم ایران، سفره خوش رنگ هفت سین می شود و هفت سین، نگاره‌اشو زرتشت، اوستا در کنار قرآن و دیوان حافظ فرهنگ، مذهب و سنت را در کنار هم می نشاند. از دیگر برنامه های این روز خواندن سرود ای ایران به صورت همگانی، اوستا و شاهنامه خوانی است.

ثبت جهانی مجموعه جهانی پاسارگاد

پیشتر گفتیم که آرامگاه کوروش به همراه دیگر سازه های مجموعه پاسارگاد در سال ۱۳۸۳ هجری با شماره ی ۱۱۰۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. در رای گیری که به این منظور در اجلاس ثبت آثار تاریخی یونسکو انجام شد، مجموعه پاسارگاد با صد در صد آرا و بر اساس معیارهای یک، دو، سه و چهار به ثبت جهانی رسید. 

 معیار یک: پاسارگاد اولین نشانه مشهود معماری سلطنتی هخامنشی است.

معیار دو: پاسارگاد این پایتخت هخامنشی را کوروش بزرگ با همکاری مردمان گوناگون امپراتوری هخامنشی ساخت. این کار به عنوان یک مرحله بنیادی در تحول هنر و معماری کلاسیک ایران شناخته شد. 

معیار سه: محوطه ی باستان شناختی پاسارگاد با وجود کاخ ها، باغ ها و آرامگاه کوروش، شاه ایران یادواره ای از تمدن هخامنشی است. 

معیار چهار: مجموعه چهارباغی پادشاهی که در پاسارگاد قرار داشت، نمونه ای عالی از این گونه معماری ها بوده و به عنوان پایه و اساس این شکل از معماری و طرح ریزی در آسیای غربی آن دوران شناخته شده است. 

  منبع: سایت کارناوال     www.karnaval.ir

۱۳۹۷/۰۱/۰۹
آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش | بزرگ مردی به عظمت تاریخ

  تنها با ۳ کلیک خرید کنید آرامگاه کوروش | بزرگ مردی به عظمت تاریخ جاودانگی، حقیقت یا افسانه، آرمان […]
۱۳۹۷/۰۱/۰۹
قطارهای عجیب غریب

در عید با این قطارهای عجیب و غریب سفر کنید!

  تنها با ۳ کلیک خرید کنید در عید با این قطارهای عجیب و غریب سفر کنید! عجیب ترین قطارهای […]
۱۳۹۷/۰۱/۰۸
وین اتریش

نکات مهم در سفر به وین اتریش

  تنها با ۳ کلیک خرید کنید   نکات مهم در سفر به وین اتریش   ویِن پایتخت کشور اتریش و یکی از […]
۱۳۹۷/۰۱/۰۸
مکان های دیدنی سمنان

مکان های دیدنی سمنان

مکان های دیدنی سمنان   اکنون هوای بهاری در کشور ما ایران می باشد, سمنان هم یکی از استان های […]